X Korpus przemyski

Terytorialnie armia austro-węgierska dzieliła się na Okręgi Komend Korpusów. W dniu wybuchu wojny było 16 Korpusów, a 20.08.1914 r. utworzono dodatkowy XVII Korpus, w którym wiekszość stanowili Czesi i Niemcy. Na czele korpusu stał komendant w stopniu generała porucznika (FML) lub generała broni (GdI). W skład korpusu wchodziły przeważnie : 2 dywizje piechoty liniowej, 1 dywizja piechoty landwery lub honwedu i 1 dywizja kawalerii (nie zawsze) oraz szereg jednostek specjalistycznych, jak artyleria, tabor (tren) czy pionierzy. Polityka austriacka powodowała jednak, że poszczególne jednostki współtworzące korpus dyslokowano poza siedzibą jego komendy, a często nawet poza jego obszarem terytorialnym , np. w Przemyślu w okresie pokojowym garnizonowały pewne jednostki z sąsiedniego korpusu lwowskiego.

W październiku 1889 r. Naczelna Komenda Armii (AOK) podjęła decyzję o zlokalizowaniu w Przemyślu X Korpusu, co było wynikiem wzrostu znaczenia strategicznego tego miasta w koncepcjach planistycznych Austro-Węgier. Oprócz przemyskiego X Korpusu już w 1883 r. w Galicji zlokalizowano I Korpus w Krakowie oraz XI Korpus we Lwowie. Na początku 1890 r. do Przemyśla przybyły z Brna jednostki X Korpusu wraz z dowódcą feldmarszałkiem baronem Wilhelmem Reinlaendrem. W lipcu tego roku do twierdzy z Krakowa przybył dodatkowo pułk artylerii polowej. Koeprus swoim zasiegiem działania objął obszar po Jarosław i Stryj, który wcześniej podlegał lwowskiemu XI Korpusowi.

Pod koniec sierpnia 1891 r. w twierdzy odbyły się wielkie manewry, mające wykazać jej zdolność bojową. Udział w manewrach wzięły: garnizon przemyski, batalion obrony krajowej i załogi atakowanych fortów w Ujkowicach, Orzechowcach i Duńkowiczkach. Manewry chyba nie wypadły zadowolająco, bo po nich został odwołany dotychczasowy komendant X Korpusu i przeniesiony do Grazu. Na jego miejsce został mianowany przez cesarza Franciszka Józefa I generał porucznik piechoty Anton Galgotzy, zastępca szefa Sztabu Generalnego. Zamieszkał w budynku przy ul. Mickiewicza 13 w Przemyślu, po drugiej stronie ulicy pod numerem 16 znajdowała się Komenda Korpusu. Nowy dowódca uchodził nie tylko za bardzo zdolnego generała, ale słynął też z rządów tzw. twardej ręki. W miesiąc po przybyciu dokonał przeglądu garniznonów w Jarosławiu i Rzeszowie i prowadził szkolenia oficerów. Jego surowe i despotyczne rządy były przyczyną wielu samobójstw wśród oficerów i żołnierzy. Wiosną 1905 r. po 14 latach dowodzenia X Korpusem Anton Galgotzy został przeniesiony na wyższe stanowisko do Wiednia.

6 maja 1905 r. dowództwo przemyskiego korpusu objął gen. Karol von Horszetzky i w lipcu zarządził nocne manewry w okolicach fortów Grupy Siedliska i Pikulice, w których wzięły udział 9. i 45. Pułk Piechoty oraz pułki artylerii polowej. W sierpniu działania nowego komendanta ocenił arc. Fryderyk i w ich wyniku już po 4 miesiącach Horszetzky został odwołany z funkcji i skierowany na leczenie do Baden pod Wiedniem.

Nowym dowódcą X Korpusu jesienią 1905 r. został mianowany gen. Arthur Pino Ritter von Friedenthal. W 1908 r. z polecenia szefa Sztabu Generalnego Conrada von Hötzendorfa m.in. w przemyskim Korpusie utworzony został główny ośrodek wywiadowczy, a jego szefem został pułkownik Franz Kanik. W lutym 1910 r. gen.Pino von Friedenthal po prawie 50 latach służby odszedł na emeryturę.

Następnym dowódcą X Korpusu został w maju 1910 r. gen. Heinrich Kummer von Falkenfeld, który tę funkcję sprawował do stycznia 1914 r., a w sierpniu 1914 r. został szefem utworzonej tzw. Grupy Armijnej Kummera.

Od stycznia 1914 r. dowództwo X Korpusu objął gen. piechoty Hugo Meixner von Zweienstamm. W dniu wybuchu wojny w skład Korpusu złożonego głównie z Polaków i Ukraińców wchodziły:

• 2. Dywizja Piechoty w Jarosławiu

• 24. Dywizja Piechoty w Przemyślu

• 45. Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Przemyślu

• 6. Dywizja Kawalerii w Jarosławiu

• 10. Brygada Artylerii Polowej w Przemyślu

• 3. Pułk Artylerii Fortecznej w Przemyślu, podlegał 2.Brygadzie Artylerii Fortecznej w w Krakowie

• Dywizjon Taborów Nr 10 w Przemyślu

Korpus został przyporządkowany do 1. Armii Victora Dankla i w szóstym dniu wojny wyruszył z Przemyśla, żeby wraz z nią wziąć udział w sierpniowych bojach na Lubelszczyźnie, m.in. w zdobyciu Kraśnika ( 23-25.08.1914 r.), we wrześniu w walkach w Królestwie Kongresowym, a następnie w bitwie pod Krakowem (17.11.1914 r.). Z powodu choroby w styczniu 1915 r. Hugo Meixnera na stanowisku komendanta na okres 3 miesięcy zastąpił FML Krautwald von Annau. W marcu Meixner powrócił na swoją funkcję, ale pełnił ją tylko do kwietnia 1915 r. i w tym miesiącu przeszedł na emeryturę. W styczniu X Korpus wchodzący już w skład 3. Armii (Boroevicia) walczył w północnych Karpatach. W czasie I-szej bitwy karpackiej (23.01.-15.02.1915 r.) jego dywizje forsowały Przełęcz Łupkowską w kierunku Sanoka, ponosząc duże straty w ludziach. Podczas III bitwy karpackiej korpus został wycofany do rezerwy, a jego miejsce (k. Łupkowa) zajął niemiecki korpus "Beskid", ale walcząca u jego boku jarosławska 2. Dywizja Piechoty w dniu 5.04.1915 r. zdobyła 2 ważne wzgórza nad doliną Laborczy : Kobyła i Jawirska. Dywizja kosztem 85% strat w ludziach powstrzymała uderzenie Rosjan i nie pozwoliła im na wtargnięcie na Nizinę Węgierską.

Przemyski Korpus od kwietnia 1915 r. do 7 czerwca 1916 r. znalazł się pod nowym dowództwem gen.Hugo Martiny´ego i wraz z 3.Armią Boroevicia wziął udział w zwycięskiej bitwie gorlickiej w dniach 2 – 5.05.1915 r. Jako jedyna jednostka tej armii walczył bezpośrednio (pozostale jednostki wykonywaly zadania osłonowe) atakując od Przełęczy Małastowskiej po Ropicę Ruską. Jednostki X Korpusu liczące razem 28.801 żołnierzy i wyposażone w 144 działa ( w tym 32 ciężkie) i 63 karabiny maszynowe powstrzymały natarcie wojsk rosyjskich w rejonie Małastowa. W dniu 2 maja 21.Dywizja Piechoty Landwery stacjonująca na stokach Magury Małastowskiej zdobyła wzgórze Pstrążne (532 m), 45.Dywizja Piechoty Landwery – wzgórze Zawiersza (671 m), a jarosławska 2. Dywizja Piechoty - Ostrą Górę. 3 maja dotarł na przedpola Żmigrodu, a 5 maja do Dukli. Za bohaterską postawę Hugo Martiny otrzymał tytuł von Małastów (1917 r.).

9 maja 1915 r. żołnierze X Korpusu wraz z 11. Bawarską Dywizją Piechoty pokonali pod Sanokiem dwa rosyjskie korpusy: XII i XXII i rozpoczęli z 3. Armią zwycięski marsz, którego celem było odbicie Twierdzy Przemyśl. Po zajęciu Birczy 14 maja 1915 r. zbliżyli się do południowo-zachodnich umocnień fortecy. W połowie maja 1915 r. gen. Svetozar Boroević von Bojna został przeniesiony na front włoski do 5. Armii, jego funkcję dowódcy 3. Armii przejął gen. Paul Puhallo von Brlog. W nocy z 2 na 3 czerwca po wcześniejszym silnym ostrzale z najcięższych dział i moździerzy, X Korpus opanował Fort VII "Prałkowce" broniący południowego odcinka Twierdzy Przemyśl oraz pozostałe umocnienia tego odcinka i wkroczył do prawobrzeżnej części miasta. Za osiagnięcia w operacji przemyskiej gen. Hugo Martiny i dowódca niemieckiego korpusu gen. Kneussel zostali odznaczeni Orderami Żelaznej Korony I klasy ze wstęgą wojenną.

12 czerwca 1915 r. 3. Armia została rozwiązana; część armii została przeniesiona na front włoski z Boroeviciem, a reszta wcielona do Grupy Armii Mackensena. Przemyski Korpus został włączony do 4. Armii dowodzonej przez arc. Józefa Ferdynanda. W dniu 26.08.1915 r. rozpoczęła się zaplanowana przez Conrada von Hötzendorfa jesienna ofensywa na południowym froncie i przemyski Korpus wraz z 4. Armią wyruszył na wołyński odcinek frontu w rejon na zachód od Łucka. Działania wojenne były prowadzone m.in. pod Kowlem i na linii Styr-Kormin-Puciłówka. W tej ofensywie Austriacy nie osiągnęli zamierzonego celu, gdyż nie rozbili wojsk rosyjskich i nie zajęli też ważnych twierdz wołyńskich w Równem i Dubnie. Natomiast obie strony poniosły ogromne straty w ludziach i w sprzęcie.

4 czerwca 1916 r. nastąpiła ofensywa Brusiłowa i początek bitwy pod Łuckiem. 6 czerwca pozycje zajmowane przez jednostki X Korpusu, tj. przez 2.DP i 37.DPH zostały zniszczone silnym ostrzałem Rosjan, którzy dokonali wyłomu na styku X Korpusu i Korpusu Szurmaya (70.DP). Niestety nie powiódł się kontratak X Korpusu, jego 25.BP została powstrzymana silnym ogniem zaporowym artylerii i utraciła II linię obrony. Praktycznie w/w jednostki zostały zdziesiątkowane i dzień później wojska rosyjskie wkroczyły do Łucka, a 18 czerwca zajęły Czerniowce, Brody, Buczacz, Kołomyję, Brzeżany i Stanisławów. Rosjanom nie udało się zdobyć Kowla, pomimo jeszcze dwukrotnie podejmowanych działań wojennych. 4. Armia straciła 82 tys. ludzi, upadła też wiara w dowódców, z których wielu zdezerterowało z pola walki porzucając swoich żołnierzy. Do tej klęski przyczyniło się także wprowadzenie w tak krytycznym momencie zmian w dowództwie, a mianowicie 7 czerwca w 4. Armii – arc. Józefa Ferdynanda zastąpił gen. Karl Tersztyánszky, a w X Korpusie – gen. Hugo Meixnera zastąpił gen. Friedrich Csanády von Békés, który funkcję tę pełnił do stycznia 1917 r. Ofensywa Brusiłowa zakończyła się 20.09.1916 r. po osiągnięciu linii Karpat.

Od stycznia do kwietnia 1917 r. komendantem X Korpusu był gen. Karl Křitek, który po sukcesach na froncie włoskim w 6. i 9. bitwie pod Isonzo, powrócił na front wschodni.

Literatura:

1. Juliusz Bator "Wojna Galicyjska"

2. Wikipedia